The Living Library: Learning (about) Otherness in Communities of Practice

The publication is funded by National Science Centre, Poland under the project „The Human Library. Pedagogical Study of a Space for Encountering the Other”, no. UMO-2019/35/O/HS6/04146.

Praca Kamili Prociów Żywa Biblioteka. Uczenie się (o) inności w społecznościach praktyki analizuje „Żywą Bibliotekę” będącą metodą edukacji antydyskryminacyjnej i o prawach człowieka wprowadzoną w Polsce w 2007 roku. Jest to pierwsza z dokonanych z perspektywy pedagogicznej konceptualizacji Żywej Biblioteki jako narzędzia (w) edukacji czy pedagogice publicznej. Praca skupia się na praktykach „Żywej Biblioteki” w kontekście uczenia się o inności i różnorodności, badając doświadczenia organizatorów i osób z grup mniejszościowych zaangażowanych w pracę tą metodą. Autorce zależy na zrozumieniu metody jako narzędzia przeciwdziałania dyskryminacji i edukacji na rzecz praw człowieka. Praca krytycznie ocenia metodę, wskazując na wyzwania i potrzebę jej rozwoju w zmieniającym się społeczeństwie. Kamila Prociów identyfikuje wyzwania i możliwości związane z metodą „Żywej Biblioteki”. Wskazuje na ograniczenia metody, takie jak ryzyko uproszczeń, relacje władzy czy wyzysk epistemiczny (Bernstain, 2016). Jednocześnie zauważa potencjał rozwoju „Żywej Biblioteki” poprzez włączenie różnorodnych perspektyw i dyskursów mniejszościowych, co może jeszcze bardziej przyczynić się do wykorzystania metody w edukacji o inności i różnorodności. Praca wnosi do dyscypliny naukowej nowe treści i jakości realizując badania w nadal mało rozpoznanym środowisku pozarządowym i grupach oddolnych (Gontarska i in., 2022; Rudnicki, 2016; Skrzypczak, 2016; Uryga, 2022). Żywa Biblioteka jako inicjatywa edukacyjna i społeczna narażona była na sankcje ze strony władzy, zwłaszcza w ostatnich 8 latach funkcjonowania.

Metodologia badań Kamili Prociów w pracy o „Żywej Bibliotece” charakteryzuje się podejściem jakościowym (Denzin, Lincoln, 2014), które pozwala na dogłębne zrozumienie doświadczeń osób uczestniczących w badaniach. Autorka łączy w badaniach dwie role – aktywistki (organizatorki Żywej Biblioteki) i badaczki. Przyjęta perspektywa badań jakościowych stworzyła warunki do opowiedzenia o doświadczeniach w pracy metodą Żywej Biblioteki osobom uczestniczącym w badaniach (wywiady), bezpośredniej obserwacji uczestników i organizatorów przez uczestnictwo badaczki w otwartych wydarzeniach Żywej Biblioteki oraz pogłębionej, jakościowej analizy danych zastanych na temat metody Żywej Biblioteki. Interdyscyplinarność badania, łącząca elementy z pedagogiki, edukacji dorosłych i socjologii wzbogaca zrozumienie tematu i pozwala na wypracowanie praktycznych wniosków. Prociów używa podejścia jakościowego, aby zbadać jak uczymy się (o) inności, koncentrując się na kwestiach edukacji dorosłych i uczenia się społecznego w kontekście społecznym i politycznym Polski po 2015 roku. Znaczące dla treści pracy naukowej jest wpisanie kontekstu badań w ramę polskiej teraźniejszości. W pracy opisano m.in. sytuację trzech wybranych grup mniejszościowych – społeczności LGBTQ+, mniejszości etnicznych i narodowych oraz osób z niepełnosprawnościami – grup wg autorki najbardziej ostatnio wykorzystywanych do postępującej polaryzacji w dyskursie politycznym i medialnym – pogłębiania się podziałów, ugruntowujących praktyki dyskryminacyjne. Praca raportuje również studia autorki nad „innością i różnorodnością w polskiej polityce oświatowej w latach 2007-2023”. Jest doskonałym przykładem studiów rzeczywistości społeczno-politycznej i edukacyjnej – studiów głęboko krytycznych, zdeterminowanych dążeniem do prawdy, niezależnie od możliwych konsekwencji, wynikających z jej ogłoszenia.

Prociów skupia się na analizie doświadczeń osób z grup mniejszościowych, które w metodzie przyjmują rolę „Żywych Książek” i organizatorów, badając, jak ta metoda wpływa również na ich postrzeganie inności i własne postawy społeczne. Zadaje pytania o to kto i jak tworzy wiedzę o inności. Kompleksowość analizy w pracy Prociów jest jednym z jej głównych wyróżników. Przez dogłębne badanie doświadczeń, praca oferuje cenny wgląd w dynamikę społeczną i edukacyjną tej metody. Autorka skupia się na indywidualnych relacjach i interakcjach, ukazując, jak osobiste doświadczenia wpływają na zrozumienie i akceptację różnorodności oraz uczenie się o inności zarówno własnej, jak i innych osób. Monografia jest analitycznie niezwykle uważnym i złożonym opisem doświadczeń objętych badaniem osób. Analiza ta pozwala na lepsze zrozumienie i oferuje cenny wgląd w procesy uczenia się o inności. W monografii przedstawione zostały również refleksje krytyczne, formułowane w odniesieniu do metody Żywej Biblioteki.

W swojej pracy Kamila Prociów odnosi się do teorii „Communities of Practice” (Wenger, 1998) w kontekście „Żywej Biblioteki”. Społeczności praktyki są postrzegane jako platformy, na których uczestnicy mogą wspólnie uczyć się i wymieniać doświadczenia związane z różnorodnością i innością. Prociów podkreśla, jak te wspólnoty służą jako miejsce dla rozwoju, wymiany wiedzy i doświadczeń. Wskazuje ona na „Żywą Bibliotekę” jako przykład społeczności praktyki, gdzie dialog i wymiana doświadczeń są integralną częścią procesu edukacyjnego. Ważnym podsumowaniem pracy jest rozdział 5 przyjmujący charakter postbadawczej refleksji i krytycznego wglądu zarówno w metodę Żywej Biblioteki, jaki i zrealizowanych badań. Zawiera on pytania i dylematy, które pojawiły się̨ w trakcie procesu badawczego istotne dla tworzenia dyskursywnej wiedzy akademickiej i praktyki Żywej Biblioteki oraz pracy z grupami mniejszościowymi w Polsce. Zarówno praca jak i opisane przez badaczkę elementy uczenia się (o) inności stanowią zaproszenie do dyskusji.